Buurtplus | de onderstroom heeft een sociale uplift nodig

In Nederland groeit een onderstroom van burgers die zelf het initiatief nemen om hun buurt en samenleving sterker te maken. Bewoners starten energiecoöperaties, buurtmoestuinen, zorginitiatieven, bewonersbedrijven en sociale ondernemingen. Vaak gebeurt dat los van elkaar.

Juist daar ligt een kans. Als we deze initiatieven beter met elkaar verbinden, ontstaat niet alleen meer sociale samenhang in buurten, maar ook een nieuwe manier om maatschappelijke problemen aan te pakken. Daarvoor is een sociale uplift nodig: een verbindende laag die burgers, initiatieven en overheid met elkaar in contact brengt.

Het sociale weefsel staat onder druk

Gemiddeld is 62 procent van de Nederlandse bevolking van 15 jaar en ouder lid van ten minste één vereniging of maatschappelijke organisatie. Tegelijkertijd neemt het aantal lidmaatschappen al jaren af. Zie: Onderzoek van het CBS naar het verenigingsleven.

Het gaat bovendien niet alleen om formele lidmaatschappen. Ook informele sociale relaties staan onder druk. Vooral onder jongeren neemt het aantal mensen dat aangeeft geen goede vrienden te hebben toe. Internationaal onderzoek onder meer dan 30.000 mensen in twintig landen laat bovendien zien dat maatschappelijk verval samenhangt met minder vertrouwen, meer nostalgie naar het verleden en een afnemende tolerantie. Zie: Onderzoek naar de maatschappelijke drjfveren achter populisme.

Daar komt bij dat de overheid zich op verschillende terreinen terugtrekt. Bezuinigingen en het verdwijnen van voorzieningen zetten de sociale infrastructuur verder onder druk.

We bevinden ons daarmee in een periode waarin de bovenstroom — politiek, overheid en instituties — onder grote druk staat. Tegelijkertijd groeit er in de onderstroom iets nieuws.

De onderstroom komt in beweging

Gelukkig zijn burgers niet afwachtend. In heel Nederland ontstaan initiatieven die zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving en voor elkaar.

Er zijn inmiddels duizenden burgerinitiatieven. Ruim 700 daarvan houden zich bezig met energie, zo’n 400 met zorg en honderden met voedsel. Daarnaast zijn er talloze lokale initiatieven rond ontmoeting, wonen, mobiliteit, armoede, groen en welzijn.

Deze initiatieven laten zien dat mensen niet alleen problemen signaleren, maar ook zelf oplossingen ontwikkelen. Ze laten zien hoe het wél kan.

Je zou daarom kunnen zeggen dat een deel van de toekomst niet in de instituties van de bovenstroom wordt gebouwd, maar in de onderstroom: dicht bij mensen, in buurten en gemeenschappen. Zie: Onderstroom.

Dat is hoopgevend. Maar er zit ook een probleem in.

De meeste initiatieven zijn klein en hyperlokaal. Ze zijn voor de buurt, met de buurt en door de buurt. Daardoor kennen initiatiefnemers elkaar vaak nauwelijks. Er zijn duizenden initiatieven, maar nauwelijks een netwerk dat ze met elkaar verbindt.

Van losse initiatieven naar een beweging

Een burgerinitiatief kan veel waarde toevoegen, maar staat er vaak alleen voor. Initiatiefnemers krijgen te maken met vergunningen, subsidies, regelgeving, aansprakelijkheid en financiële risico’s. Daar lopen ze tegen dezelfde vragen aan als andere initiatieven, maar ieder zoekt zijn eigen weg.

Ook ambtenaren lopen tegen problemen aan. Zij willen ruimte geven aan bewonersinitiatieven, maar werken binnen juridische, financiële en bestuurlijke kaders. De burger kent die wereld meestal onvoldoende en de ambtenaar kent de lokale praktijk niet altijd goed genoeg.

Zo ontstaat een merkwaardige situatie.

De overheid heeft de burger nodig, terwijl de burger de overheid nodig heeft.

Het kan niet de bedoeling zijn dat de overheid taken simpelweg doorschuift naar burgers om te kunnen bezuinigen. Een ambtenaar beschikt immers over juridische en bestuurlijke kennis die voor een burger moeilijk toegankelijk is. Tegelijkertijd beschikt de burger over lokale kennis, betrokkenheid en sociale netwerken die de overheid nooit volledig kan organiseren.

De vraag is daarom niet of we méér of minder burgerparticipatie nodig hebben.

De belangrijkere vraag is:

Zijn burgers voldoende in staat om samen de gevolgen van een terugtredende overheid op te vangen?

Op dit moment is het antwoord wat mij betreft: nog onvoldoende.

Van participatie naar sociale uplift

Daarom pleit ik voor een sociale uplift.

Met sociale uplift bedoel ik een versterking van de sociale infrastructuur rondom burgerinitiatieven. Niet door de initiatieven over te nemen, maar door ze met elkaar te verbinden en ervoor te zorgen dat mensen, kennis, middelen en organisaties elkaar gemakkelijker vinden.

Dat vraagt om mensen die kunnen bewegen tussen verschillende werelden. Actieve burgers, sociaal ondernemers en zogenoemde street-level professionals kunnen zo’n rol vervullen. Zij kennen de buurt én weten hoe de wereld van overheid, organisaties en regelgeving werkt.

Zij kunnen een brug vormen tussen burger en overheid, maar ook tussen het ene initiatief en het andere.

Daarmee ontstaat een nieuwe tussenlaag waarin burgers en professionals samen vormgeven aan maatschappelijke oplossingen. Niet volledig formeel en ook niet volledig informeel.

Juist die combinatie is belangrijk.

Aan de ene kant is er informele governance: vertrouwen, gedeelde waarden, onderlinge hulp en sociale controle. Dat is vaak de kracht van een buurtinitiatief.

Aan de andere kant is soms formele governance nodig. Zodra er subsidies, vergunningen, personeel, vastgoed of grote financiële risico’s in het spel zijn, is bijvoorbeeld een stichting, vereniging of sociale onderneming noodzakelijk.

Een volwassen burgerinitiatief zoekt daarom niet naar een keuze tussen formeel en informeel. Het zoekt naar een gezonde balans tussen beide.

De kracht zit in de verbinding

Toch zijn veel initiatieven nog steeds losse eilanden.

Stel dat een buurtmoestuin verse groenten produceert. De moestuin kan groenten leveren voor de maaltijden. De klussendienst kan tijdens een bezoek signaleren dat een bewoner nauwelijks sociale contacten heeft en — met toestemming van die bewoner — contact leggen met de wandelclub. De maaltijd kan vervolgens weer een plek worden waar nieuwe contacten ontstaan.

Een ander voorbeeld is de verpleegkundige in de thuiszorg. Die kan tijdens een gesprek niet alleen de zorgbehoefte in kaart brengen, maar ook ontdekken aan welke sociale contacten iemand behoefte heeft en vervolgens de verbinding leggen met anderen in de buurt.

De initiatieven zijn niet langer alleen afzonderlijke activiteiten. Samen vormen ze een sociale infrastructuur van de wijk.

De vrijwilligers worden als het ware de gezamenlijke voelsprieten van de buurt. Niet omdat zij alles moeten oplossen, maar omdat zij elkaar versterken en signalen sneller kunnen oppakken.

Eén voordeur voor de buurt

Voor bewoners hoeft die samenwerking bovendien niet ingewikkeld te zijn.

De verschillende initiatieven kunnen zich naar buiten toe presenteren als één laagdrempelige voordeur voor de wijk. Dat kan bijvoorbeeld via een gezamenlijke website, een buurtpunt of een maandelijkse buurtmarkt.

Achter die voordeur blijven de afzonderlijke initiatieven gewoon bestaan. Maar ze delen waar dat helpt hun kennis, locaties, busjes, vrijwilligers en communicatiekanalen.

Dat levert meer op dan alleen efficiëntie.

Het maakt het voor bewoners gemakkelijker om hulp, ontmoeting of een activiteit te vinden. En juist voor mensen die eenzaam zijn of weinig vertrouwen hebben in instituties kan zo’n laagdrempelige ingang het verschil maken.

De sociale uplift

De opgave is daarom niet om alle burgerinitiatieven groter te maken.

De opgave is om ze sterker met elkaar te verbinden.

Het platform waar Onderstroom momenteel aan werkt, kan daarin een belangrijke rol spelen: de beweging zichtbaar, voelbaar en verbonden maken. De toekomst wordt namelijk niet alleen gemaakt in gemeentehuizen, ministeries of bestuurskamers. Ze wordt ook iedere dag gebouwd in straten, buurten en gemeenschappen.

Maar een onderstroom wordt pas een maatschappelijke beweging als mensen en initiatieven elkaar weten te vinden.

Daarom hebben we niet alleen meer burgerinitiatieven nodig. We hebben verbinding nodig tussen die initiatieven. We hebben een sociale uplift nodig.