mary span | plust je blik | 8 juni 2016

De zee trekt aan de noodrem

De kanteling van de oceaan als spiegel van ons bewustzijn

Walvissen verdwijnen, ecosystemen raken ontwricht en oceaanstromingen veranderen van koers. Wat zich onder het wateroppervlak afspeelt, is meer dan een ecologische crisis. Het is een spiegel van onze relatie met het leven zelf.

Lange tijd gingen we ervan uit dat de oceaan onuitputtelijk was. Dat zij alles kon verdragen wat wij haar aandeden. Dat de zee zichzelf wel zou herstellen. Maar die overtuiging begint steeds meer te wankelen. De oceaan kantelt. Niet plotseling en spectaculair, maar langzaam. Bijna onmerkbaar. Zoals zoveel grote veranderingen beginnen met kleine verschuivingen.

Walvissen verlaten hun traditionele leefgebieden. Vissoorten trekken naar koelere wateren. Koraalriffen verbleken. Oceaanstromingen veranderen van karakter. Ecosystemen die miljoenen jaren nodig hadden om zich te ontwikkelen raken uit balans.

Wat wij zien gebeuren onder het wateroppervlak, vertelt uiteindelijk ook iets over onszelf.

---

De oceaan als één leven

Wanneer we aan de oceaan denken, zien we vaak grote dieren voor ons: walvissen, haaien, dolfijnen en scholen vissen.

Maar het echte wonder bevindt zich vaak buiten ons blikveld.

Miljarden microscopische organismen zweven door het water. Plankton, bacteriën en algen vormen de basis van vrijwel al het leven in zee. Zonder hen zouden voedselketens instorten. Zonder hen zou een groot deel van de zuurstofproductie op aarde verdwijnen.

Dat besef veranderde mijn kijk op de oceaan.

We leren op school dat bossen de longen van de aarde zijn. Maar veel minder mensen weten dat een groot deel van de zuurstof die wij inademen afkomstig is uit de zee.

De oceaan leeft letterlijk in ons.

Elke ademhaling verbindt ons met dat immense, vaak onzichtbare netwerk van leven.

Alles blijkt met alles verbonden.

De stilte verdwijnt

In de Canadese wateren varen jaarlijks honderden grote vrachtschepen en ertsboten. Onder water verspreidt geluid zich vele malen sneller dan op land.

Voor walvissen is geluid geen achtergrondruis.

Het is hun navigatiesysteem.
Hun communicatiemiddel.
Hun manier om voedsel te vinden.
Hun manier om hun jongen te beschermen.

Wanneer het geluid van menselijke activiteit toeneemt, verandert hun wereld fundamenteel.

Sommige populaties trekken weg. Andere raken gedesoriënteerd. Ecosystemen veranderen.

Dat roept een ongemakkelijke vraag op.

Hoe vaak realiseren wij ons dat onze aanwezigheid gevolgen heeft voor levensvormen die wij nauwelijks kennen?

De walvis als tuinman

Een van de mooiste voorbeelden van onderlinge verbondenheid vond ik in het verhaal van de walvissen in de Saint Lawrence-rivier in Canada. Daar komen jaarlijks verschillende walvissoorten samen om zich te voeden in voedselrijke wateren. Lange tijd zagen wetenschappers walvissen vooral als indrukwekkende dieren.

Tegenwoordig ontdekken zij iets anders.

Walvissen zijn medebouwers van het ecosysteem. Ze eten op grote diepte en brengen voedingsstoffen naar het oppervlak. Hun uitwerpselen voeden plankton. Het plankton voedt de voedselketen. En die voedselketen ondersteunt uiteindelijk talloze levensvormen, waaronder de mens.

De walvis blijkt geen eindpunt van een ecosysteem.

Hij helpt het ecosysteem in stand te houden.

Hoe meer we leren over de natuur, hoe vaker blijkt dat alles samenwerkt.

Leren kijken met andere ogen

Lang hebben we vissen vooral gezien als voedselbron, handelswaar of recreatie. Maar de wetenschap begint een ander verhaal te vertellen. Met behulp van de ethologie, de studie van diergedrag, ontdekken onderzoekers steeds meer over de intelligentie, gevoeligheid en sociale vermogens van dieren.

Ook vissen blijken veel meer te zijn dan instinctgedreven wezens. Sommige soorten herkennen individuele soortgenoten, kunnen leren van ervaringen en vertonen vormen van samenwerking. De boogschuttervis is daar een prachtig voorbeeld van. Met een nauwkeurige waterstraal schiet hij insecten uit takken boven het wateroppervlak. Een vaardigheid die concentratie, timing en opmerkelijke precisie vereist.

Hoe meer we leren over het leven onder water, hoe duidelijker het wordt dat de oceaan niet alleen bevolkt wordt door organismen, maar door levende wezens met een eigen manier van waarnemen, communiceren en samenleven.

We moeten het hele probleem niet alleen bezien vanuit een economisch, wetenschappelijk of politiek opzicht, maar door de verbinding aan te gaan met het leven zelf. Daar is een gemeenschap voor nodig. Inheemse volkeren begrijpen dat al veel langer.

Door eeuwen van observatie leerden zij niet tegenover de natuur te staan, maar er onderdeel van te zijn. Hun kennis ontstond niet in laboratoria, maar uit een langdurige relatie vanuit de gemeenschap met het land, het water en de dieren om hen heen. Zij pasten hun handelingen en infrastructuur aan door in harmonie met het leven te zijn.

In delen van Brits-Columbia bestaan gemeenschappen die al duizenden jaren van de zalm leven zonder de natuurlijke rijkdom uit te putten. Generatie na generatie leerden zij hoe zij konden nemen zonder te vernietigen en hoe zij konden leven zonder het evenwicht te verstoren. Hun uitgangspunt was eenvoudig: de mens maakt deel uit van het ecosysteem en draagt verantwoordelijkheid voor het voortbestaan ervan.

Misschien is dat een van de belangrijkste lessen voor onze tijd. Niet hoe we meer uit de natuur kunnen halen, maar hoe we opnieuw kunnen leren deelnemen aan het leven dat ons draagt.

De prijs van overvloed

Maar we behandelen de oceaan nog steeds alsof zij een onuitputtelijke voorraadkast is.

Wereldwijd wordt naar schatting bijna veertig procent van de visbestanden overbevist. Miljoenen tonnen vis verdwijnen als ongewenste bijvangst weer dood overboord.

Op sommige plaatsen schrapen zware sleepnetten over de zeebodem. Koraalstructuren die eeuwen nodig hadden om te groeien worden in enkele uren vernietigd.

Daarnaast vervuilen we de zee met plastic, chemicaliën en afvalstoffen.

En alsof dat nog niet genoeg is, richten steeds meer bedrijven hun blik op de diepzee.

Onder de oceaanbodem liggen metalen die nodig zijn voor batterijen en nieuwe technologieën. Voor sommigen vormen deze grondstoffen een economische kans.

Voor anderen vormen zij een waarschuwing.

Want hoe verstandig is het om ecosystemen te ontginnen die we nauwelijks begrijpen?

De wijsheid van verbondenheid

Wat mij raakt, is dat veel inheemse volkeren dit al generaties lang begrijpen.

Hun uitgangspunt verschilt fundamenteel van het onze.

Niet beheersen.
Niet maximaliseren.
Maar deelnemen.

De natuur wordt niet gezien als bezit, maar als relatie.
Niet als productiemiddel, maar als partner.

Dat vraagt om een andere houding.

Een houding van luisteren.
Van observeren.
Van respect.

Misschien ligt daarin een les die de moderne samenleving opnieuw moet leren.

Wat de oceaan ons leert

De signalen worden steeds duidelijker.

Overstromingen.
Droogte.
Bosbranden.
Misoogsten.
Extreem weer.

Wetenschappers waarschuwen al jaren voor veranderingen in grote oceaanstromingen, waaronder de AMOC, een gigantisch systeem van oceaanstromingen in de Atlantische Oceaan, waar ook de Golfstroom deel van uitmaakt. Deze systemen functioneren als warmtepompen van de aarde.

Wanneer zij ontregeld raken, heeft dat gevolgen voor ecosystemen, landbouw en samenlevingen wereldwijd.

Klimaatverandering is niet langer een abstract toekomstscenario.

Ze is onderdeel geworden van onze dagelijkse werkelijkheid.

De vraag is niet meer óf verandering plaatsvindt.

De vraag is hoe wij daarop reageren.

En nu?

Wat ik geleerd heb in dit leven is dat het gaat om de evolutie van het universele leven.

Kunnen wij opnieuw leren luisteren naar het leven om ons heen?
Kunnen wij onze plaats hervinden in het grotere geheel?
Kunnen wij groeien van controle naar verbondenheid?

Ik geloof dat dat mogelijk is. Een goed voorbeeld doet volgen. Niet via protest, maar door plusactie.

Misschien kunnen we dan binnen één of twee generaties iets herstellen waarvan velen denken dat het verloren is gegaan.

AUTEUR MARY SPAN | ©DOESPLUS! | 260103 | 260608
Publicist van DoesPlus! magazine en auteur van het boek Zinvolle [W]evolutie.
Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie
in leven en werk, bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden.