Samenzweving:
een actuele blik op conspiritualiteit

Samenzweving en conspiritualiteit creëren onrustige tijden in spiritland. Wetenschappelijke cherry-picking, desinformatie en complotdenken zijn alledaagse praktijk. Mensen hangen vaker het extreemrechtse gedachtegoed aan. Deze stroming radicaliseert. Wat is hier aan de hand?

In publicaties, zoals De Volkskrant, wordt conspiritualiteit omschreven als een politiek-spirituele levensvisie. Het woord is een samensmelting van complotdenkers en supporters binnen de wellness- en lifestylebusiness. Vaak denken we dan aan spirituele mensen die in extremistische theorieën geloven, zoals het idee van een geheime elite die de touwtjes in handen heeft en de gewone mensen onderdrukt. Het is een stroming die het rationalisme afwijst, complottheorieën omarmt, en weinig vertrouwen heeft in de overheid en haar autoriteiten.

De spirituele hub
heeft iets nieuws:
quantum healing.

Daarnaast blijft het woord ‘quantum healing’ in de spirituele wereld maar toenemen. In de context van kwantummystiek worden paranormale verschijnselen zoals aura’s, geesten en bijna-doodervaringen vaak onterecht verklaard door middel van de kwantummechanica. Dit lijkt wetenschappelijk, maar een echte onderbouwing ontbreekt volledig. Er is geen sprake van werkelijke wetenschappelijke expertise onder spirituele ondernemers, maar alleen oppervlakkige verwijzingen naar ‘quantum healing’ zonder inhoudelijke basis.

De afgelopen jaren is een groeiend aantal spirituele influencers steeds dieper in de wereld van complottheorieën gedoken. Vooral via sociale media verspreiden ze ongefundeerde verhalen en oproepen tot actie, vaak met een agenda die ver buiten de spirituele gemeenschap reikt. Ze verdienen een fortuin door desinformatie te verspreiden en het publiek te misleiden met sensatieverhalen, die vervolgens door duizenden mensen gedeeld worden. Sommige influencers gaan zelfs zover dat ze groepen of leiders in een kwaad daglicht stellen, wat een nieuwe generatie complotdenkers aansteken kan. In sommige gevallen worden deze ideeën zelfs door radicale bewegingen gebruikt die zich verzetten tegen neoliberalisme of kapitalisme.

Bestaat spiritland uit
ongefundeerde verhalen?

Het blijkt dat mensen die zich in het midden van de maatschappij bevinden vaak veel stabieler zijn in hun denken en minder vatbaar voor radicale ideeën. Maar wat leidt mensen naar deze extreemrechtse en anti-wetenschappelijke denkbeelden? En hoe kunnen ze zo’n uiteenlopende, doch krachtige boodschap delen?

Een van de meest invloedrijke complottheorieën die de ronde deed, was de connectie tussen het coronavirus en de uitrol van 5G. Toen het virus in Wuhan opdook, werd daar tegelijkertijd de nieuwe mobiele technologie uitgerold. Conspiracy-theoristen zoals David Icke sprongen hierop in en beweerden dat het virus een hoax was, veroorzaakt door 5G-straling. Deze theorie, hoewel ongegrond, werd massaal gedeeld en leidde tot angst en verwarring wereldwijd. Dit toont hoe samenzwevers selectief waarnemen en hun eigen realiteit construeren.

Waarheidswaanzin?

De connectie tussen wellness-influencers en extreemrechtse complotdenkers is een gevaarlijke ontwikkeling. QAnon, een complotcultus die antisemitische en anti-joodse theorieën omarmt, heeft de laatste jaren een behoorlijke aanhang gekregen binnen alternatieve en spirituele kringen. Wat ooit begon als een marginale beweging in extreemrechtse en online trollingsgroepen, heeft zich nu genesteld in de wellness- en lifestyle-beweging. De oorsprong van deze beweging ligt in anti-establishment en anti-wetenschappelijke kringen, maar de coronapandemie gaf haar een nieuwe impuls. Wat begon als een zoektocht naar alternatieve gezondheidspraktijken is geëscaleerd naar een platform voor politieke polarisatie.

Online beïnvloeders, die hun boodschap op een uiterst professionele manier presenteren, verspreiden niet alleen wellness-adviezen, maar ook desinformatie en gevaarlijke complottheorieën. Ze spelen in op de angsten en onzekerheden van hun volgers, en veel van hun berichten gaan viraal via e-mailketens en sociale media. Het gevaarlijke is dat deze berichten vaak als ‘waar’ worden gepresenteerd, waarna de ontvangers ze zonder kritisch denken verder verspreiden.

Van nepnieuws
worden we moe.

Trump I en zijn aanhangers hebben hierin een centrale rol gespeeld. Het voortdurend verspreiden van leugens over vermeende verkiezingsfraude in 2020 en de bagatellisering van het coronavirus heeft niet alleen geleid tot maatschappelijke verdeeldheid, maar ook tot de opkomst van gevaarlijke complottheorieën. Deze desinformatie werd vaak via sociale mediakanalen gedeeld, waarbij Trump zelf en zijn medewerkers invloedrijke platforms gebruikten om hun boodschap te verspreiden. Het creëren van verwarring en het ondermijnen van het vertrouwen in wetenschappelijke en democratische instituties heeft verstrekkende gevolgen voor de maatschappij, en versterkt de trend van wantrouwen in autoriteit die we ook zien binnen de wereld van conspiritualiteit.

Hoewel de samenzwevers vaak tegen autoriteiten en het establishment zijn, blijkt uit recent onderzoek dat ze niet zelden een gedeelde vijand hebben: de overheid en de ‘elite’. Zo is de wetenschapswereld bijvoorbeeld geen fan van neurolinguïstisch programmeren (NLP), familieopstellingen of kleurenprofielen. Die blijven in de spirituele wereld nog steeds erg populair ondanks een gebrek aan een wetenschappelijke basis. De effectiviteit is nooit bewezen. Bovendien verwijdert de universitaire kennis zich steeds verder van de dagelijkse praktijk. Belangrijke inzichten worden nauwelijks vertaald naar bruikbare toepassingen, waardoor mensen en organisaties blijven werken met oude denksystemen. En de spirituele therapeuten? Die denken dat placebo’s ook kunnen werken.

Samenzweving doorbreken?
Kom dan uit de wolken.

De verschuiving van spirituele, vredelievende praktijken naar radicaal complotdenken heeft geleid tot verwarring binnen gemeenschappen die ooit als progressief en liefdevol bekend stonden. Zonder de ‘onwaarheden’ van desinformatieverspreiders zou extreemrechts niet kunnen functioneren op de manier waarop het zich nu presenteert.

Samenzwevers lopen vaak vast in privérelaties. Vele vriendschappen werden erdoor verbroken en professionele netwerken vragen zich af hoe ze het beste met complottheorieën kunnen omgaan. Wat begint als een onschuldig iets kan al snel uitgroeien tot een frustrerende relatie. Het ontkrachten met tegenargumenten of bewijzen werkt veelal averechts. De sleutel ligt in het bewaken van je eigen grenzen zonder de ander te willen veranderen. Zo behoud je de vriendschap én je gemoedsrust, zonder eindeloze discussies over de waarheid. Martin Luther King preekte over de noodzaak van een zacht hart én een geduchte geest in alles wat we doen. Inmiddels is een groot deel van de samenleving deze complottheorieën beu en gelooft niet dat het militante actievoeren van complotdenkers de juiste weg naar verandering is.

De toekomst is aan
constructieve bouwers.

In de komende jaren zullen we waarschijnlijk meer onderzoek zien naar de invloed van geradicaliseerd complotdenken en nepnieuws. Duidelijk is inmiddels dat je de aanhangers van desinformatie en complottheorieën niet moet ridiculiseren. Bespreek de kwestie rustig met elkaar, zonder te discussiëren. Misschien is het verstandig om de positieve overeenkomsten te benadrukken in plaats van te focussen op de verschillen. En minstens zo belangrijk is voorlichting en het bevorderen van bewustwording – zodat mensen niet gevangen raken in de val van leugens en angstzaaierij.