De evolutieversnelling | bouwen we aan een slimme wereld
of een wijze samenleving?

We bevinden ons in een periode waarin technologische en maatschappelijke ontwikkelingen elkaar steeds sneller versterken. Kunstmatige intelligentie (AI) is daarvan een sprekend voorbeeld, maar de werkelijke verandering gaat veel dieper. We staan voor de vraag welke richting we met onze menselijke ontwikkeling opgaan.

We leven in een tijd van evolutieversnelling. Technologische vernieuwingen, maatschappelijke verschuivingen en veranderende inzichten volgen elkaar in hoog tempo op. Wat vandaag vanzelfsprekend lijkt, kan morgen alweer achterhaald zijn. Kunstmatige intelligentie (AI) maakt die versnelling bijzonder zichtbaar, maar is slechts één onderdeel van een veel grotere ontwikkeling.

Bedrijven en overheden spreken over een internationale technologische wedloop. Wie vooroploopt, heeft straks een economische, technologische en geopolitieke voorsprong. Europa moet aanhaken, klinkt het. Niet achterblijven, maar versnellen.

Toch ontbreekt in dat verhaal een belangrijke vraag: wat voor wereld willen we eigenlijk creëren met deze ontwikkeling?

Want vooruitgang gaat niet alleen over nieuwe mogelijkheden. Het gaat ook over de waarden en overtuigingen die bepalen hoe we die mogelijkheden benutten. Technologie ontwikkelt zich nooit in een maatschappelijk vacuüm. De manier waarop we haar ontwerpen, financieren en toepassen, weerspiegelt onze kijk op mens, samenleving en natuur.

De huidige evolutieversnelling houdt ons daarmee een spiegel voor. Gaan we met steeds meer snelheid dezelfde oude weg op, of ontstaat er ruimte voor een wezenlijk andere richting?

Een oude wereld in een nieuw jasje

Hoewel de huidige technologische ontwikkelingen revolutionair lijken, bouwen ze voor een belangrijk deel voort op een vertrouwd maatschappelijk denkmodel. Een model waarin economische groei, beheersing, efficiëntie en concurrentie belangrijke drijfveren zijn.

De Britse ecologische denker Paul Kingsnorth gebruikt hiervoor het begrip De Machine. Over de ontmanteling van de mensheid. Daarmee bedoelt hij niet een letterlijk apparaat, maar het geheel van economische systemen, culturele gewoonten en maatschappelijke afspraken dat onze ontwikkeling richting geeft. In die wereld wordt vooruitgang al snel gelijkgesteld aan meer productie, meer snelheid en meer controle. Oftewel: groei in plaats van [w]evolutie. Alles moet meetbaar zijn en liefst ook voorspelbaar. Mensen, kennis, aandacht en zelfs creativiteit worden steeds vaker beschouwd als middelen die productiever kunnen worden gemaakt. Kingsnorth verwijst terloops naar zijn interesse in een reorganisatie van de samenleving in ‘kleinere, meer anarchistische (meer gericht op zelfbestuur, red.), minder gecentraliseerde eenheden’.

De huidige technologische versnelling kan deze ontwikkeling enorm versterken.

Neem de manier waarop grote technologiebedrijven gebruikmaken van menselijke kennis en creativiteit. Grote hoeveelheden teksten, beelden en andere culturele uitingen zijn gebruikt om AI-modellen te trainen. Dat roept fundamentele vragen op over eigenaarschap, zeggenschap en de verdeling van opbrengsten. De menselijke kennis vormt de basis, maar de commerciële waarde komt grotendeels terecht bij een relatief kleine groep bedrijven en mensen.

Ook de materiële gevolgen zijn niet gering. Datacenters vragen enorme hoeveelheden elektriciteit en water, terwijl de productie van chips en infrastructuur grondstoffen vergt. De digitale wereld blijkt dus allerminst onstoffelijk.

Daar komt bij dat de belofte van efficiëntie niet automatisch betekent dat iedereen ervan profiteert. Werkzaamheden verdwijnen of veranderen ingrijpend, terwijl de voordelen van automatisering en productiviteitsgroei niet vanzelfsprekend eerlijk worden verdeeld.

De vraag is daarom niet alleen wat nieuwe technologie allemaal kan, maar ook wie ervan profiteert, wie de rekening betaalt en welke waarden daarbij uit beeld verdwijnen.

Technologie met oog voor het leven

Gelukkig hoeft vooruitgang niet uitsluitend vanuit economische groei en concurrentie te worden bekeken. Er zijn andere manieren om naar mens, natuur en samenleving te kijken.

Een interessant begrip is het Chinese gongsheng, een filosofie over samen-worden, dat vaak wordt vertaald als symbiose. Het verwijst naar wederzijdse afhankelijkheid en het vermogen om samen te leven en te evolueren. De mens staat daarbij niet los van de natuur, maar maakt deel uit van een groter levend geheel. Vanuit zo’n perspectief krijgt technologie een andere opdracht. Niet alleen processen versnellen of menselijke prestaties verbeteren, maar dragen bij aan de kwaliteit van het leven. Denk aan toepassingen die mensen helpen langer zelfstandig te wonen, lokale gemeenschappen ondersteunen of de omgang met natuurlijke hulpbronnen verbeteren.

Het uitgangspunt verschuift daarmee van wat technologie kan opleveren naar wat zij kan betekenen voor het geheel.

Dat vraagt ook om een andere kijk op vooruitgang. Niet de mens die de natuur naar zijn hand zet, maar de mens die leert samenleven met de natuurlijke systemen waarvan hij afhankelijk is. Niet onbeperkt nemen en verbruiken, maar zoeken naar evenwicht en wederkerigheid.

Ruimte voor wat niet meetbaar is

Een tweede belangrijke verandering vraagt om een andere verhouding tot de wereld om ons heen.

De Duitse socioloog Hartmut Rosa gebruikt daarvoor het begrip resonantie in haar boek Leven in versnelling. Hartmut Rosa laat zien hoe de versnelling van technische innovatie, veranderende maatschappelijke posities en waarden ertoe leiden dat wij steeds verder van onszelf verwijderd raken. ‘We verliezen het gevoel zelf iets teweeg te kunnen brengen’, zegt hij in een interview met het Filosofisch Magazine. Hij beschrijft hoe mensen betekenis ervaren wanneer ze zich werkelijk verbonden voelen met hun omgeving. Wanneer iets hen raakt, wanneer ze openstaan voor wat de wereld te bieden heeft en daar ook zelf op kunnen reageren.

Dat klinkt misschien abstract, maar iedereen kent het verschil. Een concert bezoeken is iets anders dan muziek afspelen als achtergrondgeluid. Een gesprek waarin je werkelijk contact maakt, is iets anders dan een uitwisseling van informatie.

Juist in een samenleving waarin steeds meer digitaal wordt bemiddeld, is die menselijke ervaring belangrijk. Niet alles wat waardevol is, kan worden gemeten, geanalyseerd of geoptimaliseerd. Technologie kan ons helpen informatie te verwerken, maar kan niet bepalen wat ons leven betekenisvol maakt. Daarvoor zijn menselijke aandacht, ervaring, gevoel en bewustzijn nodig.

Misschien is dat wel een van de belangrijkste opgaven van deze evolutieversnelling: naast alle uiterlijke vernieuwing ook ruimte maken voor onze innerlijke ontwikkeling.

Verbondenheid zonder uitsluiting

Ook onze omgang met verschillen verdient aandacht. Technologie kan mensen dichter bij elkaar brengen, maar kan net zo goed bestaande tegenstellingen versterken.

De Amerikaanse onderzoeker John A. Powell gebruikt de uitdrukking Belonging without othering. Daarmee bedoelt hij dat mensen ergens bij kunnen horen zonder anderen buiten te sluiten. Dat is een belangrijk uitgangspunt voor een samenleving waarin verschillen niet als bedreiging hoeven te worden gezien. Gemeenschapszin ontstaat niet door een gezamenlijke vijand aan te wijzen, maar door ruimte te maken voor ontmoeting, wederzijds begrip en samenwerking.

Ook digitale platforms kunnen daarin een rol spelen. De Taiwanese denker Audrey Tang pleit voor een meer pluriforme benadering van technologie. Niet één centraal systeem dat overal dezelfde logica oplegt, maar verschillende oplossingen die aansluiten bij lokale behoeften en maatschappelijke waarden. Haar ideeën over digitale democratie en zogenoemde prosociale technologie laten zien dat digitale middelen ook kunnen worden ingezet om samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid te versterken.

Dat vraagt om diversiteit, openheid en ruimte voor lokale initiatieven. Niet alles hoeft grootschalig, centraal georganiseerd of wereldwijd hetzelfde te zijn. Ik verwijs hierbij graag naar econoom, staticus en filosoof Ernst Friedrich Schumacher, die kleinschaligheid waardeerde als kritiek op grootschalige consumptie en industrialisatie. Juist de veelheid aan perspectieven en oplossingen kan een samenleving veerkrachtiger maken.

Van technologische versnelling naar zinvolle evolutie

Misschien is het tijd om onze kijk op vooruitgang opnieuw te onderzoeken. De huidige evolutieversnelling is niet tegen te houden en dat hoeft ook niet. Maar technische intelligentie is nog geen menselijke wijsheid. Dat machines steeds meer taken kunnen uitvoeren, betekent niet automatisch dat we ook beter begrijpen wat belangrijk is. De echte uitdaging ligt daarom niet alleen in het ontwikkelen van steeds krachtigere technologie, maar in het ontwikkelen van een samenleving die weet waarvoor ze die technologie wil gebruiken.

Dat vraagt om andere vragen bij politieke en economische besluitvorming. Niet uitsluitend hoeveel groei nieuwe ontwikkelingen opleveren, maar ook wat ze betekenen voor menselijke zelfregie, samenzorg, samenkracht en de vitaliteit van onze aarde.

Het vraagt bovendien om bewustzijn en verantwoordelijkheid van ons allemaal. Welke waarden willen we versterken? Hoe gaan we met elkaar en onze leefomgeving om? En welke ruimte geven we aan nieuwe ideeën, initiatieven en vormen van samenleven?

Misschien moeten we minder bezig zijn met de vraag wie de technologische wedloop wint en meer met de vraag welke bestemming we kiezen.

Een slimme wereld bouwen we met technologie. Een wijze samenleving vraagt om meer dan dat. Om bewustzijn, verantwoordelijkheid en verbinding, maar ook om de wijsheid die generaties vóór ons hebben opgebouwd. In oude culturen en tradities vinden we waardevolle inzichten over samenleven, respect voor de natuur, wederkerigheid en onze plaats in het grotere geheel. Het is niet de bedoeling terug te keren naar het verleden, maar om het waardevolle ervan mee te nemen naar de toekomst. Zo kunnen oude wijsheid en nieuwe inzichten richting geven aan een zinvolle evolutie van ons allemaal.

Profiel Mary Span | DoesPlus!