mary span | plust je blik | 19 maart 2026

Big Oil, oorlog & klimaat: wie betaalt de prijs?

Hoe onze hunkering naar comfort autocratie, oorlog en klimaatcrisis in stand houdt

We moeten eerlijk zijn. Fossiele brandstoffen zijn niet langer een neutrale energiebron — Big Oil drijft de wereld zelfs richting autocratie en conflict. Als we minder afhankelijk waren geweest van fossiele brandstoffen, hadden we misschien geen president Donald Trump, geen president Vladimir Putin, geen ayatollahs en geen premier Benjamin Netanyahu gehad. Is het hebben van comfort ons te heilig?

De grote westerse belangstelling voor het Midden-Oosten, die al meer dan een eeuw bestaat, en de eindeloze pogingen van buitenlandse regeringen om deze regio vorm te geven en te controleren, zijn geen willekeurige politieke grillen. Ze hangen op een of andere manier samen: de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

Die afhankelijkheid is diep. Fossiele brandstoffen voeden niet alleen onze auto’s en vliegtuigen, maar vormen ook de basis van een groot deel van de moderne industrie. Ze zitten in kunststoffen, kleding, infrastructuur, medicijnen en talloze alledaagse producten. Onze economie is er letterlijk omheen gebouwd. Dat maakt het systeem tegelijk krachtig én kwetsbaar: wie de toegang tot deze bronnen controleert, heeft invloed — economisch, politiek en militair.

Dat werpt een ander licht op leiderschap en macht. Figuren als president Donald Trump, president Vladimir Putin en premier Benjamin Netanyahu opereren niet in een vacuüm. Zo ziet Trump olie nadrukkelijk als een strategisch instrument. Zijn focus op energie-dominantie — samengevat in “America First” — laat zien hoe economische belangen en geopolitieke invloed vaak zwaarder wegen dan klimaatdoelstellingen. In die logica draait de wereldeconomie nog altijd op onttrekking: het oppompen van olie, het delven van grondstoffen en het wereldwijd verplaatsen van goederen.

Tegelijkertijd houden wij in het Westen graag vast aan het idee van de vrije markt. Maar hoe vrij is dat systeem? Is het alleen maar goed voor commerciële winning en persoonlijke verrijking? Olie oppompen, grondstoffen delven en goederen vervoeren – stuk voor stuk enorm winstgevende industrieën door de geschiedenis heen – zijn al lange tijd een belangrijke motor van de wereldeconomie. De historische en voortdurende plundering van grondstoffen; de politie, legers en doodseskaders die worden ingezet tegen wie zich verzet; het verschuiven van winsten van minder machtige landen naar de grote mogendheden en oligarchen; de intimidatie van arbeiders; het bedriegen van consumenten; het innen van rente; het afwentelen van kosten op de planeet en burgers: dit alles is het tegenovergestelde van ‘vrij’. Het is zeer dwingend en buitengewoon duur.

Dit alles beschrijft prof. Laleh Khalili van de universiteit van Exeter in haar boek Extractive Capitalism. Het boek gaat in op de meedogenloze winning van grondstoffen en de verstrekkende gevolgen daarvan. Wat dit systeem hardnekkig maakt, is hoe het zichzelf in stand houdt. Lobbyisten, media, techbro’s, algoritmes van sociale media zorgen ervoor dat vooral leiders worden gekozen die het bestaande systeem in stand houden. Hun tegenstanders worden gedemoniseerd en alternatieven worden afgedaan als onrealistisch, impopulair en niet te betalen. We zien dat een overgrote meerderheid van de wereldbevolking juist méér actie tegen klimaatverandering wil, want inmiddels ervaren zij aan den lijve wat klimaatverandering, oorlogen en vluchtelingenstromen veroorzaken.

Steeds duidelijker wordt dat we niet te maken hebben met twee losse crises — een politieke en een ecologische — maar met één onderliggend systeem. Ik wil niet beweren dat het verslaan van de fossiele brandstofmachine eenvoudig is. Maar verandering is onvermijdelijk én urgent. Niet alleen technologisch, maar ook structureel. Het is niet genoeg om fossiele brandstoffen één-op-één te vervangen door duurzame alternatieven, zolang de logica van onbegrensde groei en maximale extractie intact blijft. Dan verschuiven de problemen slechts.

Hier raakt het vraagstuk aan iets wat vaak buiten beeld blijft: onze relatie met comfort. De afgelopen decennia hebben we een levensstijl opgebouwd die draait om beschikbaarheid, snelheid en gemak. Energie is altijd voorhanden, producten zijn goedkoop en mobiliteit vanzelfsprekend. Wat normaal voelt, is in werkelijkheid uitzonderlijk — en afhankelijk van een systeem dat onder druk staat.

De overgang naar een duurzamer en rechtvaardiger model vraagt daarom niet alleen om nieuwe technologie, maar ook om een herijking van wat we onder welvaart verstaan. Minder afhankelijkheid van fossiele brandstoffen betekent ook: anders omgaan met consumptie, mobiliteit en behoefte. Dat kan voelen als verlies, maar kan ook ruimte creëren — voor meer veerkracht, eerlijkere verhoudingen en een economie die haar eigen fundament niet ondergraaft.

De ambitie om in 2050 klimaatneutraal te zijn is een belangrijke stap, maar laat ook zien hoe groot de uitdaging is. Zolang de onderliggende structuren grotendeels intact blijven, zal de transitie traag verlopen. Werkelijke verandering vraagt om een diepere verschuiving: van extractie naar wederkerigheid, van korte termijn winst naar lange termijn waarde, van groot naar kleinschalig (Small is beautiful).

Dat brengt de verantwoordelijkheid dichterbij. Niet als schuldvraag, maar als uitnodiging tot bewustzijn. Systemen bestaan niet los van mensen; ze worden in stand gehouden door dagelijkse keuzes en wat we als normaal beschouwen.

De kernvraag is daarom niet alleen wat overheden of bedrijven doen, maar ook hoe wij onszelf verhouden tot dit systeem. In hoeverre zijn we bereid het comfort dat we kennen ter discussie te stellen — en wat ontstaat er als we dat werkelijk durven?

Misschien ligt daar de echte omslag. Niet in één grote beslissing, maar in een groeiend besef dat het anders moet — en dat dat ‘anders’ begint bij hoe we kijken, kiezen en leven. Als we stoppen met de vraag ernaar, werpen we een groot deel van de huidige tirannie omver. Groener, schoner, goedkoper, vriendelijker, rechtvaardiger — wat een winst zou dat zijn.

AUTEUR MARY SPAN | ©DOESPLUS! | 260319
Publicist van DoesPlus! magazine en auteur van het boek Zinvolle [W]evolutie.
Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie
in leven en werk, bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden.