mary span | plust je blik | 19 december 2025

De morele revolutie van vooruitgangsdenker Rutger Bregman

Waarom fatsoen opnieuw bevochten moet worden

Historicus Rutger Bregman waarschuwt vanuit Silicon Valley voor de huidige technologische ontwikkelingen, het morele verval en de laksheid van de elite. In de Reith-lezingen van de BBC betoogt hij dat kleine, toegewijde groepen morele revoluties kunnen ontketenen.

Historicus en auteur Rutger Bregman, bekend van zijn boeken De meeste mensen deugen en Morele ambitie, heeft zich opnieuw uitgesproken over wat hij ziet als een moreel keerpunt in onze tijd. In de prestigieuze BBC Reith Lectures trekt hij historische parallellen met eerdere periodes van corruptie en moreel verval, die uiteindelijk de voedingsbodem bleken voor diepgaande maatschappelijke transformaties. Een belangrijk voorbeeld is de 19e-eeuwse beweging voor de afschaffing van de slavernij, gedragen door een relatief kleine maar vastberaden groep abolitionisten.

Wanneer technologie het menselijk verstand overtreft

Bregman plaatst zijn analyse nadrukkelijk in het licht van hedendaagse ontwikkelingen, met name de snelle opkomst van kunstmatige intelligentie. Hij verwijst daarbij naar de waarschuwing van natuurkundige en kosmoloog Stephen Hawking, die stelde dat AI “het beste, maar ook het slechtste kan zijn wat de mensheid ooit is overkomen”. Voor het eerst in de geschiedenis presteert technologie op bepaalde domeinen beter dan de mens zelf.

ChatGPT werd pas drie jaar geleden gelanceerd, en uit een wereldwijd onderzoek dat in april werd gepubliceerd, bleek al dat 82% van de respondenten in de voorgaande zes maanden AI had gebruikt. Dat brengt reële risico’s met zich mee: bias en discriminatie, verslaving, hallucinaties (onjuiste of verzonnen feiten), overdreven vertrouwen door gebruikers, maar ook ernstige privacyproblemen zoals deepfakes en cyberaanvallen. Daarnaast zijn er fundamentele juridische en ethische vragen rond auteursrecht, verantwoordelijkheid en verlies van menselijke controle.

Volgens Bregman worden deze risico’s nog altijd onvoldoende onderkend. Het verkleinen ervan zou een wereldwijde prioriteit moeten zijn, naast andere grote maatschappelijke bedreigingen. Willen we als mensheid overleven, zo stelt hij, dan zullen we in beweging moeten komen. Strijd leveren, niet met geweld, maar met morele ambitie.

Realistische utopieën en harde lessen

In de Reith-lezingen pleit Bregman voor een fundamentele verschuiving in maatschappelijke waarden. Hij spreekt over een moreel verval binnen elite-instellingen, waar gebrek aan ernst en integriteit het vertrouwen ondermijnt. Tegelijk laat hij zien dat geschiedenis niet wordt veranderd door cynische meerderheden, maar door kleine groepen mensen die weigeren zich neer te leggen bij wat ‘nu eenmaal zo is’. Suffragettes, abolitionisten en wetenschappers van de Groene Revolutie zijn voor hem voorbeelden van hoe toegewijde minderheden de loop van de geschiedenis kunnen verleggen.

Daarbij introduceert hij het idee van een ‘realistische utopie’: een toekomstvisie die idealistisch is, maar tegelijk concreet en uitvoerbaar. Denk aan eerlijke belastingheffing, een universeel basisinkomen (zie mijn opmerking hieronder onder ‘persoonlijke noot’) en verantwoorde regulering van technologie. Centraal staat zijn begrip morele ambitie: het herdefiniëren van succes, niet langer in termen van persoonlijk gewin, maar in maatschappelijke bijdrage. Talent, macht en invloed zouden ingezet moeten worden om de grote problemen van deze tijd aan te pakken.

Bregman spreekt in dit verband over een ‘samenzwering van fatsoen’: een beweging van mensen die weigeren mee te gaan in onverschilligheid en geweld en die kiezen voor moedig, ethisch handelen. Zijn boodschap is helder: vooruitgang is geen vanzelfsprekend proces, maar het resultaat van bewuste keuzes en collectieve inzet.

Het boek Morele Revolutie van Rutger Bregman verschijnt in februari 2026. In essentie is zijn betoog een oproep tot actie, gebaseerd op het vertrouwen dat gewone mensen, met buitengewone toewijding, in staat zijn om maatschappelijke vernieuwing te dragen.

Persoonlijke noot: de revolutie begint van binnenuit

In de Reith-lezingen legt Rutger Bregman de nadruk op ethiek, geschiedenis en maatschappelijke actie. Of hij in zijn nieuwe boek ook expliciet aandacht zal besteden aan bewustzijn, zingeving en de spirituele dimensie van morele verandering, weet ik niet. Dat voorbehoud wil ik hier nadrukkelijk maken.

Wat het universele basisinkomen betreft, lijkt de werkelijkheid weerbarstiger dan Bregman lange tijd veronderstelde. Uit het grootste experiment tot nu toe, waarbij circa 3000 Amerikanen gedurende meerdere jaren maandelijks 1000 dollar ontvingen, bleek dat de deelnemers er gemiddeld genomen niet gelukkiger, gezonder of structureel welvarender van werden. Met zichtbare aarzeling en, naar eigen zeggen, met pijn in het hart erkende Bregman dat deze uitkomst hem tot herziening dwingt. In ieder geval in rijke landen blijkt het bestrijden van armoede complexer dan het verstrekken van onvoorwaardelijk geld alleen. Het experiment onderstreept dat financiële maatregelen, hoe belangrijk ook, niet volstaan zonder aandacht voor bredere sociale, psychologische en culturele factoren.

Wat ik in deze lezingen mis, is de diepere laag waaruit morele revoluties volgens mij werkelijk voortkomen. Voor mij is morele ambitie onlosmakelijk verbonden met bewustzijn. Zonder innerlijke ontwikkeling blijft elke oproep tot verandering kwetsbaar, hoe terecht en urgent ook. Dan bestrijden we symptomen, terwijl de bron ongemoeid blijft.

De technologische en morele crises die Bregman schetst, zie ik als uitingen van een dieperliggend probleem: een mensbeeld dat de verbinding met zichzelf, met de ander en met het grotere geheel is kwijtgeraakt. Kunstmatige intelligentie confronteert ons niet alleen met ethische dilemma’s, maar met een existentiële vraag: wie willen wij zijn als mensheid? Die vraag laat zich niet beantwoorden met beleid alleen.

Ik geloof dat we ons bevinden in een kanteltijd, waarin uiterlijke vooruitgang alleen houdbaar is wanneer zij wordt gedragen door innerlijke volwassenheid, het onvermogen om het eigen verstand te gebruiken zonder leiding van een ander of gebruik van kunstmatige intelligentie. Een morele revolutie vraagt daarom niet alleen om moedige actie, maar ook om bewustwording, morele verankering en het vermogen om macht te verbinden met wijsheid.

Ja, we moeten in beweging komen — daar ben ik het volmondig mee eens. Maar voor mij begint die beweging van binnenuit. Alleen wanneer morele ambitie wordt gevoed door zingeving en verbondenheid, kan vooruitgang werkelijk menselijk blijven.

AUTEUR MARY SPAN | ©DOESPLUS! | 251219
Publicist in Essentie en auteur van het boek Zinvolle [W]evolutie.
Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie
in leven en werk, bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkhedendddd

Blijf lezen

Jane Goodall, hoopactivist

Legende Jane Goodall  is 91 jaar geworden, een van de meest geliefde mensen ter wereld!

Thomas Legrand, kompas van zijn in kanteltijd

Dr. Thomas Legrand reikt een nieuw kompas aan voor de 21e eeuw. Zijn boek De politiek van zijn is geen pleidooi voor meer beleid, maar voor meer bewustzijn.