BEWUST BURGERSCHAP | WE the people

Burgerdemocratie | DoesPlus!

Vignet Mary Span | DoesPlus!
m.m.v. Frank den Butter
29 april 2024

Bewust burgerschap: WE the people

societygidsVernieuw onze burgerlijke architectuur, zodat we zowel nationaal als mondiaal een weerbaarder en meer bewuste samenleving kunnen worden. De wereldorde verandert in razend tempo. Burgers kunnen leren om op eigen benen te staan. Ze ontwikkelen weliswaar nieuwe oplossingen voor een betere samenleving, maar het zal met meer realisme gepaard moeten gaan.

Lang was de publieke sector het domein van de burgers, maar in de 21e eeuw lijkt daarin de klad te zijn gekomen. Commercialisering heeft een einde gemaakt aan de burgerlijke autonomie. De innovatieve technologie, de grotere macht van de (kapitaal)markt, de groeiende regelzucht en de globalisering hebben de samenleving grondig veranderd. Op allerlei terreinen is particulier initiatief verdreven en echt contact en dialoog tussen mensen is lastig geworden. Je hebt kleinere gezinsgroottes; mensen trekken zich terug naar binnen omdat ze tv hebben en niet zo vaak in de voortuin zijn om te socialiseren.

Om allerlei redenen beginnen we dus het vertrouwen in elkaar te verliezen. We beginnen sociaal kapitaal en gemeenschap te verliezen. Dat is het eerste bedrijf van de tragedie.
Het tweede bedrijf is het verlies van de democratiseringsgedachte. Je moet iemand face to face kunnen zien, want de essentie van democratie is dat je belangrijke beslissingen met z’n allen neemt en niet in een kleine club. Want op subtiele wijze gaan mensen met veel economische macht hun power voor hun club inzetten om politieke en economische macht naar zich toe te trekken. Zo zijn er tallozen voorbeelden van politieke besluiten die niet prettig waren voor minderheden.

Het burgerleven is
consumptistisch geworden.
En de overheid cijfergericht.

De afgelopen jaren is de trend geweest dat er veel over de schutting werd gegooid bij gemeenten en dat de last bij de burgers werd neergelegd. We hebben in ons land een bewustzijnsverandering en op burgerniveau een nieuwe samenlevingsfilosofie nodig: meer realisme in ons denken en doen en dus dichter bij de mensen dingen organiseren. Want de politiek ziet alleen haar eigenbelang. De politieke instituties ontwikkelen zich namelijk niet snel genoeg mee met de digitale en mondiale ontwikkelingen en de grotere instituties zijn zo bureaucratisch, machtig en technocratisch geworden, dat burgers geen kans meer zien om nog mee te doen. Het gevolg: een groeiende kloof tussen burgers en overheid. Volgens Herman Tjeenk Willink, het staatsrechtelijk geweten van Den Haag, is de politiek zo in zichzelf gekeerd, dat ze niet meer let op het publieke belang. De teleurstelling en frustratie daarover vreten het democratisch engagement van burgers aan. Met het oog op de grote vraagstukken van nu is dat geen bemoedigend beeld.

Bijna één op de vijf Nederlanders vindt zelfs dat de overheid zo slecht functioneert, dat het hele systeem maar het beste omvergeworpen kan worden. Dertig procent van de Nederlanders geeft aan dat er hardere actie nodig is tegen de overheid als ze keer op keer niet luistert. Naast het uitbrengen van een stem bij verkiezingen is demonstreren en protesteren een manier voor mensen om hun stem te laten horen. Hoewel het aandeel Nederlanders dat meedoet aan protesten klein is  – zes procent –  is het aantal demonstraties de laatste jaren flink toegenomen. Het belangrijkste probleem is dat de huidige regeringen niet erg effectief zijn in het omgaan met de lokale gevolgen van planetaire problemen.

Door de chaos in de 21e eeuw en
het uitblijven van goede
oplossingen zijn burgers bang
geworden voor de toekomst.

Zowel binnen als buiten de democratische wereld is er veel kritiek op het trage handelen van politici en overheid. De vraag naar een sterke leider en de opkomst van autoritaire regimes is daar een uitvloeisel van. Zie bijvoorbeeld de tentoonstelling over Julius Caesar in H’ART Museum (Amstel 51) Amsterdam (tot 20 mei 2024): ‘Ik kwam, zag en ging ten onder‘.

De verworvenheden van de zwaar bevochten vrijheid en liberale democratie komen meer en meer onder druk te staan door autoritaire leiders, die de democratische instellingen (willen) vernietigen en ontmantelen. Over de hele wereld zien we een toename van autoritaire regimes en hun besmettingsmechanismen van fake news. Er is daardoor een vicieuze cirkel van toenemende politieke verlamming ontstaan: het onvermogen van democratieën om steeds hardnekkiger problemen op te lossen heeft de sociale verdeeldheid verscherpt, en deze maatschappelijke verdeeldheid verhindert dat het democratische proces consensus bereikt en actie onderneemt. Bij politiek en beleidsmakers in democratisch geleide landen bestaan er daarom grote zorgen over de gevolgen van deze ontwikkeling. Het is noodzakelijk om het roer van het beleid flink om te gooien richting een moderne en krachtige burgerdemocratie oftewel participatieve democratie met meer meesterschap in plaats van leiderschap. Dat is net zo belangrijk als taal en rekenen.

Ik verwacht dat de
lokale politiek
en korte ketens
steeds belangrijker worden.

Om de grensoverschrijdende problemen van de toekomst effectief te kunnen bestrijden, moeten we de legitimiteit van de democratie vernieuwen en onze burgerlijke architectuur opnieuw opbouwen, zodat we zowel nationaal als mondiaal weer een meer bewuste en weerbaardere samenleving worden. De uitdagingen van deze tijd vereisen dit, en burgers ontwikkelen nu al nieuwe oplossingen in lijn met deze doelstellingen, oplossingen waarvan we allemaal kunnen leren. Want burgers willen handelingsvrijheid en de mogelijkheid van deelname aan het keuzeproces. Maar dat vraagt wel om meer realisme en misschien wat minder idealisme. Het vraagt om lokale kleinschaligheid, rechtvaardigheid, gemeenschapsvorming en dialoog in buurten en wijken. Onze instellingen zouden op deze wens moeten anticiperen door manieren te vinden om tegemoet te komen aan en te reageren op de verschillende manieren waarop burgers willen participeren in hun eigen democratie.

Het leven wordt steeds internationaler en meer multicultureel. Dat vraagt ook om vaardigheden die bij het wereldburgerschap en democratie horen. Het is volgens prof. Frank den Butter in zijn boek Naar Nieuwe Welvaart zelfs de taak van de overheid om het publieke belang te borgen en een goede interactie tussen wetenschap, politiek beleid, markt en burgers tot stand te brengen. De auteur betoogt dat nieuwe welvaart een brede welvaart is, waarin met alle belangen rekening wordt gehouden – niet alleen met die van de huidige generatie, maar ook met die van toekomstige generaties. Ook de Denktank Nederland 2040 van de VNG en De Argumentenfabriek buigen zich daarover. De initiatieven om de inwoners meer bij het beleid en de politiek te betrekken, schoten de afgelopen jaren als paddenstoelen uit de grond. Vooral de Burgerberaden, een spin-off van het G1000-initiatief van de Vlaamse schrijver en denker David van Reybrouck dat sinds de lancering in 2011 als een olievlek over de Lage Landen is uitgevloeid, hebben in veel gemeenten een plek in de gereedschapskist van de lokale democratie gekregen. Burgerpanels die door loting tot stand komen en gebruikmaken van experts, kunnen het voordeel hebben dat er een grotere diversiteit aan stemmen wordt gehoord dan in het parlement waarin alleen beroepspolitici zitten. Uiteindelijk gaat het er in een democratie om dat de politiek zo goed mogelijk informatie inwint over de mate waarin de verschillende welvaartsdoelstellingen van belang worden gevonden. Het Rijnlandse model helpt daarbij.

De leider als reddende engel?
Nee, laten we ons focussen
op eigen meesterschap!

Hoogleraar Algemene Economie Frank den Butter vindt het huidige Angelsaksische leiderschapsmodel niet verkieselijk, omdat dit competitieve scenario ontmenselijking in de hand werkt en er een sterke koppeling bestaat tussen verdienste, belonen en winnen. Een halve eeuw lang stond en staat de aandeelhouderswaarde voorop, een theorie geënt op de doctrine van Nobel-econoom Milton Friedman. Winst maken is de enige maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven, stelde Friedman ooit. Daarbij waren het lot van de aarde, het klimaat en werknemers stelselmatig ondergeschikt. De gevolgen van dit nietsontziende winst gedreven kapitalisme worden nu pijnlijk duidelijk. Voor sommigen is het kapitalisme een bron van al het kwaad waar we vanaf moeten.

Den Butter pleit in zijn boek Naar Nieuwe Welvaart voor het Rijnlandse samenwerkingsmodel van ons eigen polderland, binnen de waardengemeenschap van de EU, die schaalvoordelen biedt, verbindend en inclusief is en ons land eigen politieke keuzemogelijkheden toestaat. Het model wordt inmiddels omarmd door mensen als Tuur Elzinga (voorzitter FNV) en Ingrid Thijssen (voorzitter VNO-NCW). Het Rijnlandse model organiseert niet alleen macht en tegenmacht en beperkt het regels en controles, maar laat ook ruimte voor intrinsieke motivatie (motivatie die vanuit jezelf komt en daarmee de motor is voor leren), waardoor burgers en professionals trots kunnen zijn op hun vakmanschap en er weinig leiding nodig is. Het gevoel om iets te doen is soms zo krachtig dat inwoners van een dorp of stad tot actie overgaan en burgerinitiatieven starten. Met andere woorden: we staan mogelijk voor een periode van zelfbestuur, omdat de bestaande leiderschaps- en machtsstructuren steeds meer afbrokkelen.

De term burgerschap heeft een
radicale upgrade nodig.

Initiatieven zoals het inrichten van de publieke ruimte, het bewaken van de veiligheid in de wijk, de opvang van asielzoekers, het vervoer van ouderen naar het ziekenhuis of theater zijn in Nederland niet nieuw. Eén manier om de publieke sfeer te herbouwen is door middel van burgervergaderingen, waarbij de bredere burgermaatschappij proactief wordt betrokken bij het vinden van oplossingen voor de meest urgente problemen van vandaag de dag. Burgerinitiatieven kunnen de sleutel zijn tot de oplossing van de kloof tussen burgers en bestuur, sociale uitsluiting tegengaan, sociale samenhang bevorderen en consumentistisch en asociaal gedrag tegengaan. Vanuit dat perspectief is het Small is Beautiful-scenario voor de burgers een uitkomst. In dit scenario staan de individuele wensen en de dienstverlening van burgers centraal, waarbij kleinschalige productie met lokale productieketens een sleutelrol spelen. De toenemende behoefte en urgentie om de economie duurzamer en meer circulair te maken, zijn hierbij de drijvende krachten.

Er zijn veel andere alternatieven voor de WEdemocratie, bijvoorbeeld het politieke systeem in Rojava in Syrië van antikapitalist Murray Bookchin dat gebaseerd is op directe democratie met verschillende bestuursniveaus: zelfbesturende gemeenten en communes, zelfbesturende autonome regio’s en provincies, en de autonome regio als geheel waarbij beslissingen worden overgedragen vanuit lokale gemeenschappen, in plaats van vanuit een ver centrum. Misschien wel het beste voorbeeld is het participatieve budgetteringsprogramma in de Braziliaanse stad Porto Alegre, vooral tijdens de meest effectieve fase ervan tussen 1989 en 2004. Gedurende deze jaren konden burgers beslissen hoe het volledige investeringsbudget van de stad moest worden besteed. Dat systeem – dat ook door overheden in Europa, de Verenigde Staten, India, Indonesië en Afrika werd verspreid – zorgde ervoor, dat het geld terechtkwam waar het het meest nodig was in plaats van naar de bevoorrechte belangen.

Er is te weinig urgentie voor
directe (digitale) democratie in de wijk.

De digitale burgerbegroting is ook een effectieve methode, die in onder meer Parijs al succesvol is. De gemeente Breda wilde haar gemeentebegroting transparanter opmaken en experimenteerde daarom met een burgerbegroting op wijkniveau. Burgers kunnen online voorstellen presenteren, bediscussiëren en hierover stemmen. Terwijl in Duitsland al meer dan vierhonderd gemeenten burgerbegrotingen hebben, loopt Nederland hier nog nauwelijks warm voor. Een gemiste kans.

Het is belangrijk voor de gezondheid van gemeenschappen dat iedereen die daar woont en belasting betaalt, kan stemmen over zaken als onderwijs, transport, klimaatverandering en afvalverwerking. De term burgerschap heeft een radicale upgrade nodig, die leidt naar een nieuw paradigma, een nieuwe representatie van burgers in een planetaire wereld.

Er zijn juichende verhalen waarin de burgerinitiatieven als dé manier worden gezien om invulling te geven aan de eigen zeggenschap van burgers over hun omgeving. Maar er is ook discussie over de vraag in hoeverre burgerinitiatieven wel voldoende democratisch zijn en niet tot uitsluiting van de minder zelfredzame of minder actieve bevolking leiden. De overheid zou daarbij in mogelijkheden moeten denken en niet meer in problemen, regels en drempels. Er is teveel controle, waardoor veranderingen niet van de grond komen. De vraag blijft: wat zou de overheid moeten doen? Dat is inwoners zelf opzoeken en contact maken, vervolgens luisteren naar de behoeften van burgers en doen wat nodig is.

Hoe zit het met het vertrouwen
in de lager opgeleide burger?

Het gevaar bestaat dat alleen degenen met voldoende opleiding, sociale vaardigheden en kennis van de bestuurlijke en ambtelijke organisatie in staat zijn om duurzame initiatieven te ontplooien. Burgers met een lager opleidingsniveau zijn ondervertegenwoordigd in burgerinitiatieven. Lager opgeleide burgers voelen zich te min om mee te doen of hebben een diepe afkeer van de overheid. Met andere woorden: worden zij wel gezien en gehoord? Het is de overheid die moet veranderen om die samenleving ruimte te geven, concludeert de Ombudsman in haar rapport Burgerinitiatief. De overheid moet meer aansluiten bij wat er in de samenleving gebeurt en de overheid zal moeten accepteren dat publieke waardebepaling niet enkel meer plaatsvindt binnen de overheid maar ook in de maatschappij. Het aanpakken van de ongelijkheden van het mondiale tijdperk vereist een nieuwe opvatting over burgerdemocratie en misschien ook wel van plichten, verantwoordelijkheden en rechten.

Mary Span | DoesPlus!

AUTEUR MARY SPAN ©DOESPLUS! | 240429
M.m.v. Frank den Butter, hoogleraar Algemene Economie
Trendjournalist/publicist en auteur van het boek Zinvolle [W]evolutie.
Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie
in leven en werk, bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden

Ideeën voor anti-oligarchische republiek

06-07-24: Professor Camila Vergara, een Chileense politieke filosoof, historicus, journalist en wetenschapper van het constitutionele recht, pleit voor ‘plebejisch republicanisme’ zoals burgervergaderingen met echte autoriteit. Dit is de enige manier waarop constitutionele systemen zichzelf kunnen vernieuwen en systemische corruptie kunnen uitbannen. Want oligarchen en andere politieke elites veroveren bijna altijd moderne republieken, tenzij gewone mensen zelf bevoegdheden hebben. Bron: Princeton.

Veranderende wereldorde dwingt NL tot samenwerking

01-07-24: NL zal volgens de WRR andere keuzes moeten maken, want in plaats van 1 grootmacht zijn er nu 5 en de concurrentie wordt dus heviger. De WRR beveelt aan om NL geopolitiek bewust te maken, de multilaterale samenwerking te herijken en heel de samenleving te mobiliseren. De leus WE THE PEOPLE is derhalve zo slecht nog niet. Bron: WRR.

Online democratie

07-06-24: Mensen communiceren tegenwoordig meer online dan offline. Sommige regeringen zijn begonnen de online democratie aan te moedigen. De stad Barcelona steunde bijvoorbeeld het digitale participatie- en democratische platform Decidim , een bestuursplatform dat nu zowel door andere steden als door maatschappelijke organisaties wordt gebruikt. De online ruimte wordt daar nu gezien als een nieuwe gemeenschapsschool.

Actief burgerschap

18-05-24: Cabaretier en filosoof Tim Fransen bepleit een houding van actief burgerschap. Als burger kom je, anders dan als consument, niet alleen wat halen maar ook wat brengen, zegt Fransen. Je hoeft slecht beleid van de politiek niet te consumeren, je kunt er als burger wat tegenover zetten. En als de vooruitgang even stokt van bovenaf in de politiek, kan hij gewoon doorgaan van onderaf. Bron: NRC.

Hoogopgeleiden hebben belachelijk goed voor zichzelf gezorgd

19-04-24: Politicoloog, bestuurskundige en publicist Tim ‘S Jongers snapt waarom steeds meer mensen politiek afhaken. We hebben ze weggeduwd. Interview in De Morgen. Op Twitter zegt hij: ‘Je hoort nu heel vaak in overheidsplannen: we gaan de burger centraal stellen, de bewoner, de gebruiker, de patiënt. Dat roept twee vragen op: Wie moet je anders centraal stellen? En wie heeft er altijd centraal gestaan?’ Op 21 mei verschijnt zijn nieuwste boek Armoede uitgelegd aan mensen met geld.

Boek Tim 'S Jongers | DoesPlus!

Holisme als sleutel voor visionaire politiek | DoesPlus!

Holisme als sleutel voor
visionaire politiek

Er is een enorme honger naar een andere, meer verbonden maatschappij en visionaire politiek. We zullen in de politiek iets nieuws moeten bouwen dat er nog niet is: een holistische visie.

Het neosociale vooruitzicht lonkt | DoesPlus!

Het neosociale
vooruitzicht lonkt

De coronacrisis heeft politici van links tot rechts nog sterker de schaduwzijden van de neoliberale politiek doen inzien. De vraag is nu hoe de neosociale transformatie kan worden bevorderd.

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Sending

Log in with your credentials

Forgot your details?

Geverifieerd door MonsterInsights